« ال‌نینو» زنگ خطر اقلیمی جهان
به گزارش اقتصادسرآمد، ال‌نینو در اصل، بیان فیزیکی آزادسازی گرمای ذخیره‌شده در لایه‌های زیرین اقیانوس آرام استوایی است. برخلاف تصور رایج، این پدیده گرمای تازه‌ای به سامانه اقلیمی تزریق نمی‌کند، بلکه حرارتی را که ماه‌ها یا سال‌ها در عمق اقیانوس انباشته شده، به جو منتقل می‌سازد. همین سازوکار توضیح می‌دهد که چرا هر دوره ال‌نینوی نیرومند، به‌طور معمول با سال‌هایی از رکوردشکنی دمای جهانی همراه است. بر پایه آخرین به‌روزرسانی فصلی سازمان جهانی هواشناسی، شاخص نینو ۳٫۴ که هسته مرکزی این پدیده را می‌سنجد، از میانگین ۱٫۶ درجه سانتی‌گراد بالاتر از نرمال در ژوئن ۲۰۲۶ به ۲٫۵ درجه در اوت همان سال رسیده و پیش‌بینی می‌شود میانگین فصلی اکتبر تا دسامبر به حدود ۳٫۷ درجه سانتی‌گراد فراتر از نرمال برسد. این سطح، از رکورد پیشین ۲٫۶ درجه در بازه نوامبر ۲۰۱۵ تا ژانویه ۲۰۱۶ فراتر می‌رود و بی‌سابقه‌ترین آنومالی ثبت‌شده از آغاز مشاهدات ابزاری به شمار می‌آید. دبیرکل سازمان جهانی هواشناسی با استناد به اجماع سیزده مرکز ملی و بین‌المللی پیش‌بینی، احتمال تداوم این وضعیت تا فوریه ۲۰۲۷ را نزدیک به صد درصد اعلام کرده و هشدار داده است که ال‌نینوی کنونی می‌تواند در شمار نیرومندترین نمونه‌ها از سال ۱۹۵۰ به بعد جای گیرد. این اجماع علمی، مبنایی استوار برای درک آنچه در ماه‌های آینده بر اقتصادها و جوامع انسانی خواهد گذشت فراهم می‌آورد.
نخستین جلوه‌گاه عملی این وضعیت را باید در جنوب شرق آسیا جست‌وجو کرد. اندونزی، که در سال‌های ال‌نینویی به‌طور ساختاری با کاهش بارش و افزایش دما مواجه است، بدترین فصل آتش‌سوزی جنگلی خود از سال ۲۰۱۵ تاکنون را تجربه می‌کند. از آغاز سال ۲۰۲۶، دست‌کم ۸۹۵٬۶۵۷ هکتار از اراضی این کشور در آتش سوخته است؛ وسعتی نزدیک به شش برابر گستره لندن بزرگ و بیش از دو برابر مساحتی که در سال پیش و بدون تاثیر ال‌نینو سوخته بود. پیامد این آتش‌سوزی‌ها فراتر از خسارت زیست‌محیطی است: تعطیلی مدارس، افزایش بستری‌شدن در بیمارستان‌ها و قرار گرفتن میلیون‌ها نفر در سوماترا و کالیمانتان در معرض دود سمی، به‌ویژه حدود ۱۷۵ هزار نفر را دچار بیماری‌های تنفسی کرده و بیش از ۴۰ هزار مورد مرتبط با کودکان خردسال را در پی داشته است. این ارقام نشان می‌دهد که ال‌نینو، پیش از آنکه یک رخداد اقلیمی صرف باشد، یک بحران بهداشت عمومی و امنیت انسانی است.
در سوی دیگر اقیانوس آرام، ال‌نینو چهره خود را به شکلی متفاوت نشان می‌دهد. حوضه شرق اقیانوس آرام با فصلی بی‌سابقه از فعالیت توفان‌های حاره‌ای روبه‌رو شده است: ۲۲ توفان نام‌گذاری‌شده و ۱۲ توفان حاره‌ای، از جمله ۱۰ توفان بزرگ، تاکنون شکل گرفته‌اند؛ رقمی که از میانگین کل یک فصل عادی نیز فراتر رفته است، در حالی که هنوز دو ماه تا پایان فصل باقی است. گرمای آب اقیانوس و کاهش برش باد سطوح بالا، شرایطی را فراهم کرده که تقویت سریع توفان‌ها را ممکن می‌سازد. توفان پولو با وزش بادهایی تا ۲۸۵ کیلومتر بر ساعت نمونه‌ای از این شدت بی‌سابقه است و هم‌زمانی سه توفان حاره‌ای در یک حوضه، که پیش از این آخرین بار در سال ۲۰۱۵ رخ داده بود، نشانه‌ای از فشار سنگین گرما بر سامانه جوی است. در مقابل، حوضه اقیانوس اطلس به‌طور غیرمنتظره‌ای آرام مانده است، زیرا ال‌نینو با افزایش برش باد شمال اطلس، شرایط شکل‌گیری توفان را محدود می‌کند؛ تنها یک توفان حاره‌ای تاکنون به خشکی رسیده که دیرترین رخداد این‌گونه در دوران ماهواره‌ای محسوب می‌شود. این الگوی ناهمگون، خود گواهی است بر اینکه ال‌نینو نظم اقلیمی جهان را نه به‌صورت یکسان، بلکه از طریق بازتوزیع ریسک در پهنه‌های مختلف دگرگون می‌سازد.
هند، به‌عنوان یکی از پرجمعیت‌ترین کشورهای جهان و اقتصادی که بخش بزرگی از امنیت غذایی آن به بارش موسمی وابسته است، در معرض مستقیم پیامدهای ال‌نینو قرار دارد. بارش موسمی این کشور در سال ۲۰۲۶ حدود ۱۳ درصد کمتر از میانگین بوده است؛ کاهشی که اگرچه در نگاه نخست آماری اندک به نظر می‌رسد، در مقیاس کشاورزی معیشتی و تأمین آب شهری معنایی عمیقاً مخاطره‌آمیز دارد. کاهش بارش موسمی، ذخایر آب زیرزمینی را تحت فشار قرار می‌دهد، کاشت محصولات آب‌بر را با تردید مواجه می‌سازد و زنجیره‌ای از اثرات جانبی را بر قیمت مواد غذایی و ثبات اجتماعی مناطق روستایی تحمیل می‌کند. هم‌زمان، ایالات متحده آمریکا ترکیبی از مخاطرات متضاد را تجربه می‌کند: از یک سو، افزایش مرگ‌ومیر ناشی از گرما در شمار بالایی از ایالت‌ها و از سوی دیگر، تغییر الگوی بارش که خطر سیلاب و رانش زمین را در مناطقی و خشکسالی کشاورزی را در مناطقی دیگر افزایش می‌دهد. این هم‌زمانی خشکسالی و سیلاب در یک سرزمین، ویژگی پارادوکسیکال ال‌نینو را آشکار می‌کند: این پدیده نه صرفاً خشکی یا ترسالی، بلکه بی‌نظمی شدید در توزیع زمانی و مکانی آب را تحمیل می‌کند.
دامنه این بی‌نظمی، به‌سرعت از حوزه هواشناسی فراتر می‌رود و به کالبد اقتصاد جهانی نفوذ می‌کند. برآوردهای نهادهای پژوهشی اتحادیه اروپا نشان می‌دهد که اقتصاد جهان در چرخه کامل این رخداد با زیان تجمعی سه تا هفت تریلیون دلار مواجه است؛ رقمی که معادل بخش قابل‌توجهی از تولید ناخالص داخلی جهانی است. این زیان، صرفاً از میان رفتن محصولات کشاورزی نیست، بلکه از مسیر افزایش قیمت کالاهای غذایی، اختلال در زنجیره‌های تأمین، فشار تورمی و بازنگری ناگزیر در پیش‌بینی‌های مالی دولت‌ها و بنگاه‌ها عبور می‌کند. در سال‌های ال‌نینویی گذشته، میانگین جهانی عملکرد ذرت ۲٫۳ درصد و گندم ۱٫۴ درصد کاهش یافته است؛ اما این میانگین‌ها تفاوت‌های بزرگ منطقه‌ای را پنهان می‌کنند و در کشورهای آسیب‌پذیر آفریقا و آسیای جنوبی، افت عملکرد می‌تواند به مراتب سنگین‌تر باشد. هم‌زمان، گزارش‌های نهادهای بشردوستانه از تشدید ناامنی غذایی حاد در غرب آفریقا و ساحل خبر می‌دهند و خطر بازگشت خشکسالی به جنوب آفریقا را در فصل بارانی ۲۰۲۶ و ۲۰۲۷ هشدار می‌دهند. در چنین بستری، ال‌نینو به عاملی تشدیدکننده برای تنش‌های ژئوپلیتیک و امنیتی بدل می‌شود، زیرا کمیابی منابع آب و غذا، زمینه‌های رقابت، مهاجرت و بی‌ثباتی را تقویت می‌کند.
در این میان، ایران در موقعیتی قرار دارد که هم می‌تواند از پیامدهای مثبت نسبی ال‌نینو بهره‌مند شود و هم در معرض مخاطرات جدی آن قرار گیرد. یافته‌های پژوهشی داخلی نشان می‌دهد که شاخص نینو ۳٫۴ در ژوئن ۲۰۲۶ به حدود ۱٫۵۵ درجه و در اواسط ژوئیه به حدود ۲٫۱ درجه سانتی‌گراد رسیده و کشور را در محدوده ال‌نینوی بسیار قوی قرار داده است. در چنین شرایطی، احتمال بارش نرمال تا بیش از نرمال در بخش‌های قابل‌توجهی از کشور، به‌ویژه در غرب و جنوب‌غرب و دامنه‌های زاگرس، افزایش می‌یابد و در برخی پیش‌بینی‌ها آنومالی بارش پاییزی در این مناطق تا ۳۰ تا ۴۰ میلی‌متر فراتر از نرمال و احتمال شرایط بالاتر از نرمال حدود ۷۰ درصد برآورد شده است. این بارش‌ها، در صورت مدیریت صحیح، می‌توانند فرصتی برای تقویت ذخایر آب سطحی، بهبود ورودی سدها و کاهش موقت فشار بر سامانه‌های تأمین آب شهری فراهم آورند. با این حال، پژوهشگران منابع آب تأکید می‌کنند که ال‌نینو به معنای قطعی ترسالی نیست؛ در دوره‌های گذشته نیز سال‌هایی ثبت شده که هم‌زمان با ال‌نینو، بارش کشور کمتر از نرمال بوده است. افزون بر این، حتی در سناریوی بارش بیش از نرمال، اگر بارش‌ها در قالب چند سامانه شدید و متمرکز رخ دهند، می‌توانند به‌جای تغذیه مؤثر آبخوان‌ها، رواناب ویرانگر و خطر سیلاب را افزایش دهند. بنابراین، چالش اصلی ایران نه صرفاً در پیش‌بینی مقدار بارش، بلکه در مدیریت هوشمندانه توزیع زمانی و مکانی آن و آمادگی زیرساختی برای مهار سیلاب‌های ناگهانی نهفته است.
جمع‌بندی این تصویر چندلایه، به یک نتیجه‌گیری روشن می‌رسد: ال‌نینوی ۲۰۲۶ یک رخداد اقلیمی منفرد نیست، بلکه آزمونی فراگیر برای تاب‌آوری سامانه‌های غذایی، آبی، بهداشتی و اقتصادی جهان است. ثبت رکورد دمای سطح اقیانوس آرام، آتش‌سوزی‌های ویرانگر در اندونزی، توفان‌های زنجیره‌ای در شرق اقیانوس آرام، خشکسالی موسمی در هند و ناهمگونی شدید بارش در ایران و آمریکا، همگی نشانه‌هایی از یک الگوی واحدند: نظم اقلیمی پیشین دیگر به‌عنوان یک مرجع پایدار برای برنامه‌ریزی قابل اتکا نیست. در چنین وضعیتی، راهبرد عقلانی نه انکار رخداد و نه تسلیم در برابر آن، بلکه پذیرش علمی واقعیت، سرمایه‌گذاری در سامانه‌های هشدار پیش‌هنگام، بازطراحی زیرساخت‌های آب و کشاورزی بر پایه سناریوهای چندگانه و تقویت همکاری منطقه‌ای و بین‌المللی برای مدیریت پیامدهای مشترک است. تجربه سال‌های اخیر نشان داده است که هزینه انفعال، همواره بسیار سنگین‌تر از هزینه آمادگی است؛ و ال‌نینوی کنونی، پیش از آنکه یک تهدید قطعی باشد، فرصتی است برای اثبات اینکه جوامع انسانی می‌توانند با تکیه بر دانش و اراده جمعی، از دل بی‌نظمی اقلیمی، نظمی نوین و پایدارتر بیرون آورند.